Биз соц.тармактардабыз:

Репрессия курмандыгы Жусуп Кангельдиев

Ноябрь 13, 2018 г.

Г.К. Абдалиева           

Ачкыч сөздөр : эс журт которуу, репрессия, аргасыз из жашыруу.

XX тысячелетия тоталитаризмин саясатынын катаал капшабына кабылып, бийконтердин бардык жакши-жаман таасирин башенный кеширген инсандардын тагдыры кыргызский элинин трагедиялуу тарных бактерий болуп калышкан. Арине, тарганагана жана элдин эсинде көмүскөдган калган окуларды, фактилярды, процессы изгнания жана аңдап түшүнүү бул мезгилдин талабы экендиги анык.

     Эс тутумдун негизинде Жусуп Кангелдиевдин трагедиялуу тагдыры, совет доорундагы саясий ишмердүүлүгүнө жана басып өткөн жолуна сарасеп салмакчыбыз. Жусуп Кангелдивдин баласы Эрнест Юсуповичтин автобиографиялык эскерүүлөрү макаланы жазууда негизи булак катары колдонулду.

     «Полис Азия» аналитические материалы 2017-го года «тарз тарыхыӊды кайрадан карап чыгуу. Эсимде » долбоорун ишке ашырууга киришкен. Проектинин негизинде «Адамдын тагдыры. Кыргызстан –XX кылым » — аталыштагы эскерүүлөрдүн, тар-бүлөлүк тарыхтын жана эсселердин конкурсун жарыялаган эле. Долбоордун катышуучуларынын бири катары менин электрондук дарегиме репрессия курмандыктарынын бири жусуп кангельдиевдин (кангельдии усубакун, кангельдины юсуп-юсуф-юсуб, кангельдии усубакуна ) баласы Москва шаарынын тургун, Егошкин Эрнст Юсуповичтин атасы боюнч жазылган эссеси менен таанышууг мүмкүнчүлок алдый .Жусуптун баласы Егошкин Эрнст Юсуповичдин эскерүүлөрүндө: «Чӊӊ атам Кангельди Ысык-Көлдөгү кадырлуу адамдардын бири болгон. Кангелди 1916-жылдагы Орусия империясына каршы көтөрүлүштүн активдүү катышуучусу болгон. Кангельдинин баласы Жусуп Кашат айылында (Темировкада) 1900-жылы туулган.

    Атам Ташкент шаарына окууга жиберилген. Ташкент, Казахстан, Ташкент, Казахстан. Кыргызстан желине келип, советский бийлигин орнотууга өз салымын кошо баштаган. Каракол Уездик Кунонунун Таграгас Болт Шайланган О.Э. Уездин ГПУ начальник Милдитин Милдетин Аткаруучу Ысык-Көлдө совет бийлигин орнотуу үчүн активдүү иш аракетин жүргүзгөн. Басмачыларга каршы күрөштө көрсөткөн каармандыгы үчүн «Юсупг — эрдиги үчүно» — деп, чегилип жазылган күмүш пластина менна капталгано жек пулемет, династия юриспруденции юноши »- д.

    Жусуп Каньгелдиевдин жубайы Егошкина Зинаида Федоровна, 1907-жылы Пенза губерниясында Самудуровка кыштагында туулган. Зинаида Федоровнанын ата-энеси 1910-жылдары Жыргалан дарыясынын оӊ жагындагы Отрадное кыштагына келип, отуракташат. Бала кезинде Зинаида Отрадное кыргызское образование, 1924-й год училища, тапшырып,  «педагогикалы», алжирский, дети и юноши болгарские дети.

    Бул макалада эмне үчүн Жусуп Кангельдиевдин тагдырына кайрылууну туура көрдүм. Антекени айтылуу Казыбек казалчы жана Акчубак көтөрүлүшү боюнча или материал материальный топтоп жүрүп, анын казалдарынан Кангелди уулу Казыбек менен

Оренбурга айдалганда

    Албетте, Албания, Совет Мамлекетинин, Коллегия, Саясатынын, Негизинде, Кулак, Тартуу, Ай-Мюлкен Тартып Алуу, К, пчүлүк Учурда — Аларды Жок Кылуу Түшүнүгү Мен Мен Байланыш. Ошентип, 1929-ый год 5-февральская газета «Советская Киргизия» Кыргызстан АССРинин Борбордук Аткаруу Комитет юниоров Элдик комиссарлар советитнин токтому басылып чыккан. Анда: «Советтик түзүлүшкө каршы турган бай-манаптардын карапайым калкк болгон таасирин жоготуу максатынд, Нарын, Каракол, кантонунд жан Талас округунд Кыргыз Ош АССРиндеги Ири бай -манаптарды кулакка тартып, алыскы аймактарг сүргүнгө айдоо маселеси каралганы [1] .

     Аталган токтомдун негизинде Кыргызстандын аймагынан 44 бай-манаптын үй-бүлө мүчөлөрү менен 319 адам айдалат. Алардын арасында Кангелдинин үй-бүлөсү да айдалат. Казыбек казалчынын «Айдалган 44 манап жөнүндө [2] » аттуу чыгармасында:

Жусуп Кангелдиев жубайы Егошкина Зинаида Федоровна менен

Ичинде жүрөт бир бала

Илбериӊки баарыдан,

Кангелдинин Жусуп дейт,

Карылар айтат түзүк — дейт,

Тобокелчил эр экен,

Топко тийчү неме экен.

          Кадырлашкан тууганга

         Карааны катуу бел экен.

          Кайгырып эч бир кейибейт,

         Кандай да болсо — мейли дейт

          Аман жүрсө бечера

          Азаматтын бири экен

— деген ыр саптары кездешет.

   Казыбек казалчы жазгандай Кангелди уулу Жусуп (Усубакун) Оренбургда жүргөндө бир нече арыз менен Москвага чейин кайрылышкан. Ал арыздарды Кангелди уулу Жусуп (Усубакун) манаптарга жазып бергендигин Казыбек казалчы ырларында тастыктайт:

Кат-калеми колунда,

Кайраты бары боюнда,

Кадырлап кызмат кылгандай

Карыптардын жолунда — деп белгилейт [3] .

   Чындыгында эле, КР Борбордук мамлекеттик архивиндеги 21-фондун №4 описинин №16 ишинде 1929-й год Аталган фондо Каракол кантонунун Темировка айылынан айдалган, Оренбург шаарынын Ленинский көчөсүнүн № 107 үйдүн жашоочусу Каньгелдинов Юсуптун [4]СССРдин Борбордук аткаруу комитетинин төрагасы Михаил Иванович Калининге 1929-июл 17-июнда жазылган өтүнүчү сакталып турат. Алы арызынд жазыксыз Оренбург айдалганын жан 1918-жылдан 1924-жылдардын аралыгынд совет бийлигина орнотууда ар кандай кызматтарды өтөгөндүгүн жазып, 1924-1925-жылдары Ташкент шаарында Борбордук улуттук Орто Азия элдерин өза алдынча мамлекеттерге бөлүү боюнча Улуттук комиссиясынд иш аркалагандыгын белгилейт. Демек, Жусуп Кангелдиев (Кангелдинов) Кара-Кыргыз автономиялык областынын түптөөчүлөрдүн катарына кошсок да, жаӊылышпасак керек деп ойлойм.

    Андан башка аталган арыздардын ичинде Исабеков Байгазы [5] , Байгазиев Чериктин [6] , Ибрагим Токтогулов, Касымкул Токтогулович Канаев [7] жана 30 манаптын ошондой эле, 189 адамдын коллективдүү арыздары [8]кездешет. Бул аталган арыздарга Жусуп Кангелдиев жазып бериши да, ыктымал экендигин белгилеп кетмекчибиз. Анткени, жогоруда белгилегендей каарманыбыз мезгилинин билимдүү инсандардын бири болгон. Архив маалыматтарынан Жусуп Кангелдиев боевой бац азан маилымат алмазный мен мен таинды изилдрычү катары мени кызыктырбай койгон жок. Ошентип, Жусуп Кангелдиевдин саясий ишмердүүлүгүнө байланыштуу маалыматтарды Ысык-Көл мамлекеттик архивинен «Саясии репрессиянын курмандыктары» аттуу архивдик фондунун №964 номурунд, анын НКВДнын түзгөны карточкасы [9]  сакталганы. Бул аталган карда Жусуп Кангелдиевге тиешелүү документтердин [10] , анын жазаган докладдарынын токтомдордун көчүрмөсүнүн топтомдору [11] жыйналган материалдар [12]менен таанышкандыгымда Оренбургдан Кыргызстанга кайтып келгенби, деген собол туулду? Анткени 1929-жылы Оренбурга айдалгандан тартып, архив маалыматтарында Жусуп Кангелдиевге байланышкан документтерди жолуктура албадым.

Кара-Калпак АССРиндеги Турткуль шаарында

     Ошентип, Эрнст Юсуповичтин эскерүүлөрүнөн гана Жусуп Кангелдиевдин кийинки тагдыры белгилүү болду. Ал Оренбург шаарында жүргөндө Өзбек ССРинин Наркомпростун бир кызматкери менен таанышып калып, Кара-Калпак АССРиндеги Турткуль шаарына чакырылат. Ал сунушту кабыл алып, -й-бүлөсү менен көчүп келип, Элдик агартуу комитетинин аппаратында иштеп калат. Бирок көп убакыт өтпөстөн аталган комитеттин орун басары кызматына дайындалган. Жусуптун эмгеги бааланып, Кара-Калпак АССРинин Жогорку советинин депутаты да, болуп шайланган (депутатский мандат № 110). Тилекке каршы бактылуу күндөр көпкө созулбастан, Жусуп Кангелдиевди камакка алышат.

Репрессия курмандыгы

    Жусуп Кангелдиевди Ж. Абдрахманов жана А. Орозбеков башенда турган «Социал-Туран партия», курамында болгон жана совет бийлине каршы иш аракет жүргүзгөн, депо айыпташкан жана НКВД Москва 1938жылы 14январда Жусуп Кангелдиевди камоо боевые боевые действия « Национальная территориясында англиялык тынчы катары агитациялык жана диверсиялык иш аракеттерин ж үргүзгөн», деген айып тагылган. Ал Эми, 17 января 1938-го года камакка алынгандыгы боюнча Москвага маалымдама берилген [13], Мүмкүн Жусуп Кангелдиевдин Оренбург шаарынан СССРдин Борндук аткаруу комитетинит төрагасы Михаил Иванович Калининге жазылган үтүнүчү себепкер болгонбу деген суроо туулбай койбойт? Анткенги, бул арызында Жусуп Кангелдиев совет бийлигин орнотууда, анны жасаган и ше жана аракеттери боюнча Ж.Абдрахманов, И.Айдарбеков тастыктап берега алышат [14] , деп жазылган. Демек, жз колу менен жазган арызы анын тагдырына балта чабылышына бирден-бир себепкер болушу айдан-ачык.

«Эл душманынын баласы»

     Атасы камакка алынган, мезгилде 10 жаштагы Эрнесттин эскермелеринде: « 1938-жылдын 14-го января и эртеӊ менен ызуу-чуудан ойгонуп кеттим. Биздин квартирабыз астын-үстү болуп, жууркандын баары аӊтарылып, китептер, дептерлердин баары жерде чачылып жатыптыр. Ал эми, апам болсо ыйлап жатты. НКВДнын кызматкерлери күбө болууга чакырып келген, кошуналар апамды сооротунун аракетин жазап жатышты. Атамдын сыйлыкка алгебан жеке куралдарын да, НКВД алып кетишти. Атам камакка алынгандан кийин жашап жаткан үйүбүздөн кууп чыгып, коммуналдык квартирага жайгаштырышты. «Все душевные балысы» деген жазуу пайда болду.

     Апам Зинаида Федоровна атамдын камалышын чоӊ жаӊылыштык катары эсептеп, атама түрмөгө барып жүрдүк. Эки-үч айдан кийин экинчи келбегиле, атака Фрунзеге айдалып кетти — деп жооп беришти »- деп белгилейт.

    1938-1939 -гр 1939-жылы Зинаида Федоровна Башкыр АССРиндеги «Юматово» санаториясына билет алып, андан ары Кыргызстанга Отрадное кыштагына көчүп келишет. Ошентип, «эл душманын жубайы» катары Зинаида Федоровна жана баласы Эрнест канчалаган азап тозокту башынан кечиришет. «Эл душманы» деген жарлык аларга бекем тагылат. НКВД узкие узы алугы Отрадное кыштагына жетип, Зинаида Федоровнаны эшен жолу РайОНОго чакырышып, «эл душманынын жубайына» «келечектеги коммунизмди куруучуларга» балдарыбызды тарбиялоогыбуды и жены. Кийин Пржевальск шаарында билим берүү тармагында эмгектенип, балдарга таалим-тарбия бергенине карабастан,

    Ошондуктан, Эрнест фамилиясын өзгөртүүгө туура келип, энесинин атака-тегин алууга аргасыз болот. Бирок, ага карабастан ВЛКСМга мүчө болуу Эрнестке кыйынчылык туудурган. Орто мектепти медаль мен мен аяктап, Москва Чагышский институт образования, факультет тапшырат, биржа Эрнестин «эл душманынын баласы», андикталы, документтерин кайра кайрып беришет. Жусуп Кангелдиевдин баласы Эрнест Москва шаарындагы С. Орджоникидзе атындагы Геологиялык институтка кабыл алынып, аны ийгиликтүү аяктайт жана үзүрлүү эмгеги менен бааланат.

     Эрнест Юсупович Егошкин сыноктуу оор тагдырды улуу жазуучучубуз Чыӊгыз Айтматов, Сооронбай Жусуев, Алым Токтомушев, Эрнис Турсунов ж.б. кыргыздын белгилүү инсандары башынан кечиришкен [15] .

          Жаынтыктап айтканда, биржа -й-бүлөнүн тагдыры совет бийлигинин саясатынын негизинде алгоритан психологил жаракаты алардын турмуш жолунда нечен тоскоолдуктарды жараткандыгы белгилүү. Жусуп Кангелдиевдин жана анын үй-бүлөсүнүн азаптуу тагдыры тоталитардык бий конфликтин запкысы. Саясий ишмер Жусуп Кангелдиевдин басып өткөн жолу жана анын жеке тагдыры келечекте жаӊы иликтөөлөр менен толукталмакчы демекчибиз.

Колдонулган адабияттар

  1. Абдрахманов Ю. Избранные труды. Б.2001.
  2. Т. Абдырахманов., Г. Абдалиева. Эркиндик, теӊдик, эгемендүүлүк күрөштөрү жана «Үркүндөр». Б.2016.
  3. А. Ассманн Существует ли глобальная память о Холокосте? Расширение и граница нового сообщества памяти // Историческая экспертиза. 2017.№4. С.9-30.
  4. Э.Ю. Егошкин. Времена и люди — субъективный взгляд. История жизни представителей пяти поколений двух семей. М.2012. С.5
  5. Казыбек / түз. С.Мусаев. Б.2007. С.69.
  6. КР БМА ф.21.Оп.4.Д.16.19б.
  7. КР БМА ф.21. Оп.4. Оп.4.Д.16. 1-5б.
  8. КР БМА ф.21. Оп.4. Оп.4.Д.16. 55-59.
  9. КР БМА ф.21. Оп.4. Оп.4.Д.16. 25-29б.
  10. КР БМА ф.21. Оп.4. Оп.4.Д.39-41б.
  11. , КР БМА ф.21. Оп.4. Оп.4.Д.51-52б.
  12. Коллективизация как это было // Правда.1988. 16-сентябрь.
  13. А.Б. Мартиросян. Сталин и репрессии 1920-1930-х годов. М.2007.
  14. Советская деревня глазами ОГПУ-НКВД т.3. 1930-1934. Книга.1. 1930-1931. Документы и материалы. М.2003.
  15. Травма пункты // под ред. С. Ушакина и Е. Трубиной. Москва: НЛО, 2009.С.7.
  16. В.П. Панов. Это было, было. М.1990. С.12
  17. Петр Кокайсл., Амрбек Усманов. Кыргызстандын тарыхы күбөлөрдүн көзү менен (ХХ кылымдан башы). Б.2014. 198.
  18. Тарз тарыхыӊды кайрадан карап чыгуу. Эсимде. http://kg.esimde.org/
  19. Ысык-Көл облусттук мамлекеттик архивы ф.1100.оп.1.Д.4.Л.56.
  20. Ысык-Көл облусттук мамлекеттик архиви ф. 53. Оп.2. Д.4. Л.62.
  21. Ысык-Көл облусттук мамлекеттик архивы ф.1. оп.5. Д.286. Л.106.
  22. Ысык-Көл облусттук мамлекеттик архивы ф.1. оп.5. Д.88. Л.49.
  23. Ысык-Көл облусттук мамлекеттик архивы ф.1. оп.5. Д. 162.Л.5.
  24. Ысык-Көл облусттук мамлекеттик архивы ф.1. оп.5. Д. 169.Л.24.

[1] КР БМА ф.21.Оп.4.Д.16.19б.

[2] Казыбек / түз. С.Мусаев. Б.2007. С.69.

[3] Казыбек / түз. С.Мусаев. Б.2007. С.65.

[4] КР БМА ф.21. Оп.4. Оп.4.Д.16. 1-5б.

[5] КР БМА ф.21. Оп.4. Оп.4.Д.16. 55-59.

  1. КР БМА ф.21. Оп.4. Оп.4.Д.16. 25-29б.
  2. КР БМА ф.21. Оп.4. Оп.4.Д.39-41б.

6 КР БМА ф.21. Оп.4. Оп.4.Д.51-52б.

7.ЫК ОМА ф.1100.Оп. 1.Д. 4. Л. 56.

  1. Ысык-Көл облусттук мамлекеттик архивы ф.1100.оп.1.Д.4.Л.56.

9.Ысык-Көл облусттук мамлекеттик архиви ф. 53. Оп.2. Д.4. Л.62.

10.Ысык-Көл облусттук мамлекеттик архивы ф.1. оп.5. Д.286. Л.106.

11.Ысык-Көл облусттук мамлекеттик архивы ф.1. оп.5. Д.88. Л.49.

12.Ысык-Көл облусттук мамлекеттик архивы ф.1. оп.5. Д. 162. Л.5.

[13] Э.Ю. Егошкин. ВРЕМЕНА И ЛЮДИ — СУБЪЕКТИВНЫЙ ВЗГЛЯД. История жизни представителей пяти поколений двух семей. М.2012. С.5.

[14] КР БМА ф.21. Оп.4. Оп.4.Д.16. 29б.

 Г.К. Абдалиева

т.и.к., доцент,

И.Арабаев атындагы КМУнун

М.Рахимова атындагы

КДжБЖ институту,

Бишкек, Кыргызстан

E почта : gulzadaabdalieva @ Gmail . ком .