Хейлунжандагы Фу-йу кыргыздары

Гүлзада Абдалиева 

(И.Арабаев атындагы КМУнун  доценти)

     Илимий изилдөө максатында 2012-жылдын август айында акчийлик котормочу Анаркүл (көлдүк уруусунан) болуп Фу-йу кыргыздарына жол тарттык. 2001-жылдагы 5 жолку жыл эсептөөсүнүн негизинде Хейлунжан боюнча 1473 адам, анын ичинен Фу-йуда – 1155, Достук айылында – 337, Фу-йу мал чарбалык фермасында 289, Фу-йу базасында – 239, Таха айылында – 209, Лоң-эн-чиао базарында – 46, Фу-хай базарында – 30, Ардао-ванда – 8, Ужасун (Ужакент) – 276, Чижасун (Чижакент) – 151 адам жашайт[1].

        Фу-йуда кыргыздар эки айылда олтурукташкан. У-жа-сун (Ужакент) – кытай тилинен которгондо 5 үй-бүлө, ал эми Чи-жа-сун (Чижакент)7 үй-бүлө дегенди түшүндүрүп, жергиликтүү уламыштарга караганда У-жа-сунга 5 үй-бүлө  жана Чи-жа-сун 7 үй-бүлө көчүрүлүп келгендиги айтылат[2].

Бокой баатырдын эстелиги. Фу-йу

      Фу-йу кыргыздары Эне-Сайдан эки толкун менен көчүрүлүп келгендигин тастыктоого болот. Биринчиси: монгол ханы Кубилай (Хубилай) бийлеген маалда, XIII кылымдын акырында Эне-Сай кыргыздарынын бир бөлүгү Кытайдын түндүк-чыгыш тарабындагы Хэйлунцзян (Хайлуңжан) аймагына көчүрүлгөн. Маалыматты тастыкташ үчүн тарыхый жазма булактарга кайрыла турган болсок, Юань династациясынын жыл наамасы “Юань-шиде” (Юань тарыхы) байыркы Эне-Сай кыргыздарынын жерлерин төмөндөгүдөй белгилейт: Цзилицистердин (кыргыздардын) ээлиги Цянь Хэ (Кэм, Жогорку Эне-Сай) дарыясы (кыргыздардын) борборунан агып өтөт да, түндүк-батышка карай агат. Апу (Абакан) дарыясы бар, ал эми түндүк-чыгышында – Юсюй (белгисиз дарыя)[3]. Айтмакчы, “белгисиз дарыя” – В.Я.Бутанаевдин ою боюнча, Эне-Сайдын эң негизги куймасы Туба дарыясы же хакасча Упсу-Уссу[4]. Бул дарыянын аты жазма булактарда алгач XIII кылымда жолугат.

Манастын эстелиги

      “Юань-шиде” дарыялардын баары Цяньга (Кэмге) барып кошулат да, Анкеле (Ангара) дарыясына барып куят. Ал эми түндүгүндө болсо деңизге куят деп айтылат. Юань династиясынын тушунда эле кыргыздар туулган жеринен көчүп кетишкендиги Юань-шиде мындайча баяндалат: Халабулунун биографиясында 1293-жылы император Ши-Цзу (Хубилай монгол ханы – Кубилай) Халабулуга кайрылат: “Найандардын байыркы жери Абалах (Бушха Цицикардын түндүгүндө). Эми мен ал жерге шаар курдурдум жана үч уруу: юаньсухан, хакастар жана цзилистер (кыргыздар) ал жерге отурукташты”. 1295-жылы Цзинь-шань (Алтай) тоо кыркаларында жашаган кыргыздар Шаньдунга көчүшүп, аларга жер, үрөн берилди[5].

       Көчүп келген кыргыздар дыйканчылыкты терең өздөштүрө баштаган. Дагы бир кызыгы, Хубилай кыргыздарга чек араны кайтартканы жөнүндө да маалымат кездешет. Хэминге (Каракорум) цзилицистерден (кыргыздардан) турган аскер күчтөрү жиберилген. 1293-жылы Ши-Цзу (Кубилай) Хэ Сыхэ жерине 700 кыргыз аскер үй-бүлөсүн жиберген (чек араны кайтаруу максатында). Фу-йү кыргыздары чек араны кайтарып турушкан жана кыргыздардан турган атайын тайпалар түзүлгөн. Кыргыз калкынын жарымы чек аралык аскерде кызмат өтөшкөн. Ал эми кээ бирлери аскердик чиндерди да алып жүрүшкөн. Бул маалыматтардан Фу-йү кыргыздары Эне-Сай жана Иртыштан көчүп келгендигин тастыктайт[6].

У-жанжу Фу-йу кыргыздарын изилдоочу, фу-йу кыргызы

     Арийне, экинчи толкун: кытай тарыхчылары Чаӊлундун 2-жылы (болжолу 1757-жылы) Цинь падышасы жунгарлардын тополоӊун тынчыткан кезде бул атырапка олтурукташтырылган. Шинжӊдан жунгарлардын тополоӊуна катышкан алты уруу, 28 түтүн бурутту (кыргыздарды) сүргүнгө айдап, алыскы чыгыш-түндүккө көчүрүп барып, барку монгол кошунундагы бир монгол мансаптууга тапшырып, көзөмөлгө берген деп маалымдалат. Ал эми, жергиликтүү уламыштардын негизинде, Эне-Сай кыргыздары фу-йунун «Чака-Сай» деген жерге көчүп келишкен. Бул жер Чычыкардан 7,5 км аралыгында жайгашып жана болжол менен 200 адам көчүп келгендиги маалымдалат[7].

          Ал эми 1990-жылы Фу-йу ооданына караштуу Хэйлунцзян аймагындагы Достук кыштагына илимий максатта барган экспедициянын мүчөлөрү: “Достук кыштагында ар түрлүү улут жашайт”, – деп белгилешет. Манжурлар, монголдор, даурлар, эвенкирлер, хандар жана кыргыздар (кытайча аталышы крэркэци, цызркизы, кыркыдцы). Бет келбети жана чарбанын өзгөчөлүгү боюнча кошуналарынан абдан айырмаланып турушат. Негизинен алар ак түстөгү адамдар, бет келбети европеиддерге окшош, ал эмес кээ бир чачтары сарылар да кездешет. Тамак ашынын негизин сүттүү тамактар түзөт, дагы курут жана айран жасашат деп белгилешет. Фу-йу кыргыздары өздөрүн Эне-Сайдан келгенбиз дешет[8].

   Фу-йу кыргыздары 6 чоӊ урууга бөлүнөт. Фу-йу кыргыздарынын фамилиялары атасынын тегинен эмес, уруу аттарынын негизинде коюлат.

Уруулардын аттарыКытайча фамилиялары
1ТабынWu
2Эчике (eqige)Chong
3СайындырCai
4БелтырLang
5КабуханXan
6КыргыдцыSi

  1800-жылдардын аягында Cai, Xan урууларынын Iiu уруусу бөлүнүп чыгып, Фу-йу кыргыздары 7 урууну түзүп калышкан. Кыргыздардын аталган уруулары 2001-жылдагы илимий текшерүүлөрдүн негизинде, бүгүнкү күндөгү уруулардын саны өсүп, негизги алты уруу курамы  төмөндөгүдөй урууларга бөлүнгөн: wang, iiang, he, fan, song, li, duo, sun, qin, fang, cui, qiao, qian, an, guo, zhong, ling[9].

Фу-йудагы музей

     Хэйлунжаӊдагы Фу-йу кыргыздары арасында алардын тилинин, элдик оозеки адабиятынын жана тарыхын улуу инсандардын аракетинен улам муундан-муунга сакталып, бүгүнкү күнгө чейин жетип олтурат. Алардын катарында: У-фу-чан (Wufuchang) – алгачкылардын болуп, Фу-йу кыргыздарынын тарыхын дүйнө элдерине тааныштырса, ал эми У-вао-да (Wubaoda) – 1923-жылы Достук кыштагында туулуп, Ужасунда бирден-бир кыргыз мектебин негиздеп, кыргыз тилинен сабак берген. Хань-Шу (Hanshu) – 1945-жылы Советтик аскерлердин ичиндеги кыргыз жоокерлери Хань-Шунун сүйлөгөн сөзүн түшүнүшкөн. Аларга Хань-Шу «Мен гейгызмын» деп билдирген. Луиӊ-фу Ужасун айылынын тургуну Хэйлунжаӊдагы элдик ырларды, жомокторду, уламыштарды айта билип, 1950-жылдары Хан-шу-жаӊ апага «Мение журттум», «Эне-Сайды сагынуу», «Жылкы ыры», «Сүйүү ырларын» үйрөткөн. Бүгүнкү мезгилде Хан-шу-жаӊ апа 78 чыгып, Фу-йудагы байыркы кыргыз тилинде элдик ырларды ырдай алгандыгы менен айырмаланат[10].

Фу-йулук кыргыз

     Айрым окумуштуулар Фу-йү ооданындагы кыргыздардын тилинде байыркы Эне-Сай кыргыз тилинин көптөгөн элементтери сакталып калгандыгын тастыкташат. “Ал тургай грамматикалык жактан Фу-йү кыргыздары менен байыркы Эне-Сай кыргыздарынын тилинде анча айырма жок”, –  деп белгилейт кытай түркологу Ху Чжэн  хуа. Ху Чжэн  хуа айрым сөздөрдүн кыргыз тилинде жана Фу-йу кыргыздарынын арасында айтылышын төмөндөгүдөй салыштырат[11].

Фу-йу кыргыздарында айтылышыКыргыз тилинде айтылышы
гүмкүз
дибинтөмөн
ибирайлана
гирнажакын
ушүч
булуңбулуң
бурунмурун
эмэми
алтыналтын
гүмүшкүмүш
жесжез
горголеркоргошун
болотболот
дустуз
аңларкижиаңчы
аңаң
арыслыңшер
ланшухбөрү
гүскечычкан
кикимышык
итит
тайгантайган
жээринжээрин
гииккийик
иникуй
атат
бузамузоо
гойкой
дүмитөө
илжигинэшек
сагдырахэчки
гушкуш
тахайтоок
номурткажумуртка
газказ
тулкикептер
гаргакарга
шажыгасагызган
гурткурт
сыхчымын
жыланжылан
балыхбалык
гелесжыгач
ларчынжалбырак
мейзибуудай
шушуконок
бурчукбуурчак
уныхун

   Бирок, бүгүнкү күндө тилекке каршы фу-йү кыргыздарынын салт-санаасы бара-бара жоголуп бара жатканын байкоого болот. Өлүк коюу жөрөлгөсү Эне-Сайдан көчүп келгенден кийин маданият жөрөлгөсүн монголдордон кабылдаган. Эркектер да, аялдар да өлүк коюуда күмбөзгө барышат.

      Фу-йү кыргыздарында шаманчылыктын белгилери сакталып калган. 1910-жылдары гоминдан партиясы куралган учурда жылкы, жыландын айкелдерине табынышкан. 1958-жылы жылан жана жылкы айкелдерин талкалашып салышкан. Изилдөөчү У-Жан-Жунун эскерүүсү боюнча: “Мен 10 жашымда жылан жана жылкынын айкелин көргөм. Жылкы жана жыланга сыйынуу Эне-Сайдан көчүп келгенде эле бар экен. Мамлекет динге каршы туруусу менен айкелдер талкаланганына карабастан, жашыруун үйдөн сыйынгандары эсимде. Ооруп, сыркоолоп калган адамдары жылан жана жылкынын сүрөттөрүнө шам жагып сыйынаар эле”, – деп билдирди.[12]

    Жылкы баласын “Ат адамдын канаты” – деп, күлүк чыккан аттарга атайын белги салышып, ыйык тутушат. Хан-Шу-Жын 78 жашта, Ужасун айылынын тургуну, табхын уруусунан. Апанын эскерүүсү боюнча: “16 жашымда кыздар чачтарын беш көкүл кылып өрүп, кызыл көйнөк кийип, чачтарына гүл тагып жүрөөр эле. Ал эми турмушка чыгаарда күмүш менен кооздолгон шөкүлө кийишчү. Келин болгондон кийин чачтарын түйүп жүрүшчү эле”, – деп билдирди. Бирок, мезгилдин нугуна байланыштуу бүгүнкү күндө узун чачты өстүрүү жана узун көйнөк кийүү жоголуп бара жатканын өкүнүү менен Хуан-Шу-Жын апа айтып берди[13].

Эне-Сайлык кыргыздарга таандык байыркы ырларды ырдаган Хан-шу -жын жана Сай Жан Дон

   Фу-йу кыргыздарынын негизги үч өзгөчөлүгүн белгилөөгө болот:

  1. Будда дининин ламаизм динин тутунушат.
  2. Шаманизмдин белгилерин сакталып калгандыгын да, байкоого болот. Фу-йу  кыргыздары жылкы жана жыланга табынышат. Жылкынын этин ыйык тутуп, тамак-ашка колдонушпайт.
  3. Фу-йу кыргыздарынын тилдик өзгөчөлүгүнө изилдөө жүргүзгөн окумуштуу Ху-Чжен-хуа байыркы Эне-Сай кыргыздарынын тилине тектештигин аныктаган. Фу-йу кыргыздарынан Ху-Чжен-хуа «Эне-Сайды сагынуу» элдик ырды жазып алган.

    Фу-йү кыргыздары көптөгөн кыргын-сүргүн, азап-тозокторду башынан өткөрүп, бүгүнкү күнгө чейин сакталды. Алардын этнографиясын (салт-санаасын, ырым-жырымдарын ж.б.) диалектилик өзгөчөлүктөрүн изилдөө үчүн кандаштарды турган жеринен үйрөнүү кыргыз тарых таануучуларынын олуттуу милдеттеринин бири.

[1] У-жан-жу. Причины появления Хэйлунцзянские кыргызы. – Харбин. Харбинские издательства.2003. –С.12. (на китайском языке)

[2] Талаа дептери. Фу-йу. Ужасун.,чижасун.-2012.-Б.47.

[3] Супруненко Г.В. Документы об отношениях Китая с Енисейскими киргизами  в источнике IX века. «Ли Вэй-Гун ойган Илин-цзу» Собр.соч. Ли-Вэйгуна периода правления  Хойган. 841-846гг.//Изв. АН.Кирг. ССР: серия общественных наук.Т.2.- Вып.3.-Фрунзе.1960.С.67.

[4] Бутанаев  В.Я. Традиционная культура и быт хакасов. – Абакан.1996. С.16.

[5] Кычанов  Е.И. Сведения в «Юань-ши» о переселениях киргизов в XIII в. Изв. АН.Кирг. ССР: серия общественных наук.Т.2.- Вып.3.-Фрунзе.1960.С.59.

[6] Кычанов  Е.И. Сведения в «Юань-ши» о переселениях киргизов в XIII в. Изв. АН.Кирг. ССР: серия общественных наук.Т.2.- Вып.3.-Фрунзе.1960.С.60.

 [7] Кайрат Токомбай. Кытайлык кыргыздардын жалпы абалы//Аалам кыргыздары.2011.№.3.С.7.

[8] Скобелев  С.Г.,Чжан Тайсон., Шомаев А.А. Происхождение Фу-Юуйских киргизов// Источники по средневековой истории Кыргызстана  и сопредельных областей средней центральной Азии: Тезисы и докладов и сообщений межреспубликанско научной конференции посвященный памяти В.А. Ромодина – Бишкек.1991.

[9] У-жан-жу. Причины появления Хэйлунцзянские кыргызы. – Харбин. Харбинские издательства.2003. –С.12. (на китайском языке)

 [10] Талаа дептери. Фу-йу. Ужасун.,чижасун.-2012.-Б.69.

[11] Ху-Чжен-хуа. Хэйлунжандагы кыргыздар алардын тил өзгөчүлүктөрү//профессор Т.К. Ахматовдун 70 жылдыгына арналган илимий конференциянын материалдары. – Б.2005.

[12] Талаа дептери. Фу-йу. Ужасун.,чижасун.-2012.-Б.70.

[13] Талаа дептери. Фу-йу. Ужасун.,чижасун.-2012.-Б.75.