Тарыхтын талаш талкуусу

БАСМАЧЫЛАР КИМДЕР БОЛГОН?

Басмачыларга байланыштуу талаш суроолор.

Борбор Азия анын ичинде кыргыз элинин башынан кечкен кайгылуу жана кандуу окуялардын бири – бул 20-кылымдын башында совет тарыхында «басмачылык кыймылы» деп айтылган куралдуу күрөш. «Басмачылар» ким болгондуугу, аларды кантип атаганыбыз туура болоруу жөнүндө талаш-тартыш бүтпөй келет. Айрымдар совет доорундагыдай эле – алар каракчы, бандит деп келсе, башкалар – совет бийлигине каршы чыккан баатыр, каарман катары сыпатташат. Дагы бирөөлөр – бул кыймыл улуттук-боштондукту көздөгөн максатта жүргүзүлгөн десе, экинчилер советтерге каршы диний согуш болгонун айтышат. Ушул талаш суроолор боюнча айрым ой-толгоолор.

Биринчи талаш суроо: басмачы – аталышы

1918-1934-жылдары Борбор Азияда совет бийлигине каршы күрөштүн катышуучуларын совет тарыхчылары «басмачылар» деп аташкан.

Куралдуу согуштан тышкары, ал учурда идеологиялык, маалыматтык күрөш аябай курч болгон. Совет бийлигинин орношуна, кайсыл бир деңгээлде ушул күрөш чечүүчү болчу. “Кызылдар” тарабынан элдин башын айлантып башкаруу, бөлүп-жаруу, бири-бирине тукуруу өңдүү куу ыкмалар кеңири колдонулган.

Илимпоздордун айтымында, «басмачы» – большевиктер тарабынан киргизилген жасалма түшүнүк. Душмандын образы. Совет бийлигине каршы чыккандарды жаман аттуу кылып, желмогуз көрсөтүү максатында жаратылган саясий уламыш (миф), аларга басылган «кара эн тамга» (стигматизация). Азыркы тил менен айтканда большевиктер «кара PR технологиясын» чебер пайдаланышкан. Алар жазгыруу (манипуляция) инструменттерин кеңири жана жигердүү  колдонушкан.

Баскынчылар менен «басмачылар» күрөшү

Өзү Орто Азиянын айрым аймактарында орустар келгенге чейин басмачы деп күтүүсүз кол салгандарды, каракчыларды айтышкан экен. «Кызылдар» бул сөздү атаандаштарына, душмандарына колдонуп, кеңири жайылтышты. Бай-манаптардан бошотобуз деп келгендерге «эзилген тап» – карапайым калк каршы чыккан учурда, согуш кимге каршы жүрүп жатканын, душман ким экенин так анык көрсөтүш керек болчу.

«Кызыл» баскынчылар менен күрөшүшкөн, алардын кысымына, кордугуна каршы чыгышкандар «басмачы» аталышты. «Басмачы» аталгыдай алар өзү жашап жаткан жерин, кошо жашаган элин басып алган эмес. Аларды «басмачы» деп атоо бул – түшүнүктөрдү алмаштыруу (substitution of concepts). Акты кара деп алмаштырып, ошого ишендирүү.

Басмачы деген сөздөн баш тартыш керекпи?

Совет пропагандасынын таасиринде «басмачы» – түшүнүгү мээбизге «мыктай» кагылып, илимий жана башка чөйрөлөрдө кеңири колдонулуп калды. Эми андан баш тарта албызбы? «Орто Азиядагы улуттук-боштондук кыймылынын жоокерлери же партизандары» десек, кимдер тууралуу сөз болуп жатканын кээ бири гана түшүнбөсө, көпчүлүгүбүз «басмачылар» тууралуу кеп болуп жатканын аңдыбайбыз. Кыска – нуска аларды кантип атасак болот? Мүмкүн бул сөздөн баш тартыштын зарылчылыгы жоктур. Болгону тырмакчага алып колдонуп, башкысы алар ким болгондугун туура түшүндүрүү жетиштүү болот.

Экинчи талаш суроо: улуттар жок эле улуттук-боштондук кыймылы болгонбу?

«Басмачылардын»  аракеттери – улуттук-боштондук кыймылы катары дагы каралып келет. Ошол эле учурда, айрым изилдөөчүлөр, 20-кылымдын башында Орто Азияда ар этностор болгон, бирок улуттар жок болчу. Улут катары көбү совет мезгилинде калыпташынкан дешет.

«Кыргыздар улут катары калыптана элек, ошондуктан бөлүнүп-жарылып келет» деген ойду кээ бир саясатчыларыбыз азыркыга чейин айтып жүрүшөт.  

Экинчи жагынан, совет бийлиги учурунда Орто Азия элдеринин курамы жасалма түрдө өзгөртүлгөнү маалым. Мисалы, аймакта саны боюнча көпчүлүктүн бирин түзгөн – 1 миллионго чукул сарт этносу такыр жоюлуп кеткен. Чөлкөмдүн эң согушчан этносу, басмачылык кыймылынын көп лидерлери чыккан – кыпчактар  – ар жаңы улуттардын курамында калды. Канча деген жергиликтүү түрктөр башка улут болуп жазылышты. Жаңы улуттар жаралып, айрымдары аталышын өзгөртүштү.

Ошондо «басмачылар» кайсыл улуттун боштондугу, келечектеги кайсыл өлкөнүн эркиндиги үчүн күрөшүшкөн? Өзү «басмачылар» тарабынан улутчулдук урандар көтөрүлгөнбү? Бирдиктүү мамлекет куруу, панислам, пантүркчүл идеялары болгон. Улуттук негизде мамлекет куруу демилегери кездешпейт. Же ошол учурдагы Түркстан элин бирдиктүү улут катары караса болобу?

«Басмачылык» жана ачарчылык

«Басмачылык кыймылына» ар кыл максаттагы топтор кирген. Бардыгы эркин жана эгемен коомдо жашоону самап, саясий максаттарды көздөгөн десе болбойт. Айрым гана лидерлери ошондой көз карашта болгон. Жадидчи, кадимидчилерди түшүнгөн, колдогондор аз болгон. «Басмачылыктын» күчөшүнүн негизги себептери – согуштан улам  социалдык – экономикалык абалдын кескин начарлашы. Кара курсактын айынан бири-бирин каракташып, «басмачылыкка» аттангандар көбөйгөн.

Туркстан боюнча 1921-жылдын башына согушка чейинки мезгилге салыштырмалуу айыл-чарба продукциясы үч эсеге, мал-жандыктардын саны – 3-4 эсеге азайган. Мисалы, 1915-жылы 20 млн. пуд пахта чогултулса, 1920-жылы болгону – 650 миң пуд жыйналган.

«Кызыл» командирлер менен корбашчылар ортосунда ресурс талаш болгон. Соода жолдору, шаарлар, түшүм берген сугат жерлер үчүн күрөш жүргөн. Эки тараптан тең элдин байлыктары тонолуп, алтын, кымбат баалуу буюмдары тартып алынып, сыртка чыгарылып кеткени белгилүү. Мисалы, большевик-козголоңчу Константин Осиповдун Түркстан эл банкынын акча-алтындарын урдашы.

Константин Осипов

 Жергиликтүү элдин «басмачылыкты» колдогонунун дагы бир себеби, «кызылдардын» динге тыйуу салып, мечит, медреселерди атканага айлантканы, көнүмүш жашоо турмушун түп-тамырынан өзгөртүү аракети болгон.

Көбүнчө корбашылар тарабынан өз уруу, уруктарын сактоо, өз жер-аймагын, журттун коргоо максатында партизандык согуш жүргүзүшкөн. Өз элими сактайм, багам деп бирде «кызылдарга» кызмат кылып, бирде аргасыздан аларга каршы чыгышкан.

Үчүнчү талаш суроо:

Капырларга каршы диний согуш болгонбу?

Башында «басмачылар» өзүн можахед деп аташкан. Куралдуу аракеттери ислам диндегилерди коргоо, капырларга каршы жихад катарында айтылат. «Басмачылар» курамында «ак гвардиячылар», орус, украин жана башка улуттагы христандар дагы болгон. Ошол эле учурда, аларга каршы согушкан «капырлардын» арасында мусулман отряддары дагы кездешет.

Орус «басмачылары»

«Басмачылык кыймылына» орус улутундагылар дагы активдүү катышышкан. Алардын өзөгүн Фергана өрөөнүн Крестьян (Дыйкандар) армиясы түзгөн. 19-кылымдын аягында аймакка көчүп келген орус-славян мигранттары түптөгөн кыштактар алгач өзүн коргоо отряддарын түзүшкөн. Негизинен басмачылардан коргонуш үчүн. Кийин «кызылдардын» көмөгүндө он полктон турган Крестьян армиясына айланган. Башкы базасы Жалал-Абадда жайгашкан.

Константин Монстров – Фергана  өрөөнүн Крестьян армиясын башчысы (1918—1919 жж).

Кийин большевиктердин агро саясатына нааразы болушуп, аларга каршы көтөрүлүшкө чыгышып, Мадаминбек корбашыга биригишкен.

Мадаминбек менен Монстров биргелешип Ош, Өзгөн, Жалал-Абадды «кызыл-капырлардан» бошотушуп, Анжыян, Скобелев (азыркы Фергана) шаарларына чабуул кылышкан.

Аларды коргоп калууга, жардамга келген «кызылдардын» куралдуу күчтөрүнүн курамында «Казан жана татар полктору» болгону айтылып жүрөт. «Капырлардын» мусулман отряддары болгону белгилүү.

Анжыян үчүн согушта жеңилген соң Крестьян армиясынын көпчүлүк жоокерлери ар тарапка качышкан. «Кызылдар» Ош, Өзгөн шаарларын жеңил эле бошотушкан. Мадаминбек менен Монстров Алай тарапка качып, ал жерде Фергана убактылуу өкмөтүн түзүшүп, кийин кайра душмандашып, бири-бири менен согушушат. Акыры Монстров большевиктерге колго түшүп, атылып кеткен.

Ошентип, орус «басмачыларынын» Крестьян (дыйкандар) армиясы Жумушчу-Дыйкандардын Кызыл армиясынан жеңилген. Башкача айтканда, акпадыша баскынчыларынын калдыктары менен саясий бойогун өзгөрткөн баскынчылардын экинчи  – «кызыл» толкуну кагылышып, биринчилери утулуп калган.

Суроо: капырларга каршы жихадга башка дин өкүлдөрү активдүү катышса деле аны ислам диний күрөшү катары караса боло береби?  Корбашылардын кеңешчилери  «ак гвардиячы» карыплар болсочу? Диний уран чакырып элди баштаган корбашылар большевиктерге өтүп «кызыл» басмачы аталсачы?

«Кызыл» басмачылар

Мадаминбек корбашы жан жөкөрлөрү менен.

Анекдот. Түрмөдө. Экөө сүйлөшүп жатат.

– Сен эмнеге басмачы болгомун деп койдун, болгон эмесмин дей бербей белең. Эми атылып кетесиң десе. – Кантип басмачы болгон эмесмин деп жооп берем, өзүмдун корбашым сурак кылып жатса дептир.

(уландысы бар)

Алмас Турдумаматов, журналист